Bảo vệ và phát triển văn hoá bằng cách xây dựng một chiến lược công nghiệp văn hoá và thị trường văn hoá

Bài viết của tôi đăng trên báo Nhân Dân Số Tết vừa qua, tìm mãi không thấy có link báo điện tử nên share lên đây để mọi người cùng thảo luận.

Bộ phim do nhà nước đặt hàng “Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh” của đạo diễn Victor Vũ vừa giật giải Bông Sen Vàng, sau khi thu về 78 tỷ đồng từ các phòng chiếu trong nước. Chương trình À Ố Show, một thể loại xiếc kiêm vũ đạo và nghệ thuật tạo hình ảnh làm mưa làm gió tại Nhà hát Lớn TP.HCM và được đặt hàng công diễn dài hạn ở châu Âu… Đó chỉ là một vài minh chứng nhỏ để thấy công nghiệp văn hoá Việt Nam cũng có thể tạo ra giá trị thực thụ.

Hình ảnh À Ố Show - Nguồn: Internet

Hình ảnh À Ố Show – Nguồn: Internet

Không phải ngẫu nhiên mà trong những ngày này, chiến lược phát triển công nghiệp văn hoá đang trở thành chủ trương lớn của Chính phủ, và đang được đặt ra thành chủ đề quan trọng trong báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng. Thế nhưng, chưa thể nói rằng chúng ta tự hào với công cuộc bảo vệ và phát huy các giá trị đa dạng của văn hoá. Bởi bảo vệ và phát huy bản sắc văn hoá phải dựa trên một chiến lược phát triển công nghiệp văn hoá – công nghiệp sáng tạo và sự bền vững của một thị trường văn hoá.

Việt Nam là một trong những nước đầu tiên phê chuẩn Công ước Bảo vệ và phát huy sự đa dạng của các biểu đạt văn hoá do Unesco khởi xướng năm 2005. Thế nhưng, số người biết đến công ước này là rất ít, và đương nhiên, các hành động thực tế triển khai theo công ước này lại càng rất hiếm.

Công ước này đề cập đến tính đa dạng được thể hiện không chỉ ở cách thức khác nhau mà còn “được thể hiện bằng cách thức sáng tạo, sản xuất, phổ biến, phân phối và hưởng thụ nghệ thuật đa dạng, sử dụng bất cứ phương tiện và công nghệ gì”. Công ước này cũng khẳng định các hoạt động, các sản phẩm và các dịch vụ văn hoá có cả thuộc tính kinh tế lẫn văn hoá, vì chúng chuyển tải bản sắc, giá trị và ý nghĩa…

Trái ngược với xu thế ở các nước phương Tây, nơi giá trị thương mại của sản phẩm văn hoá được đề cao, thì ở Việt Nam, nó lại ít được quan tâm đúng mức. Hầu hết chúng ta coi văn hoá đơn thuần mang giá trị tinh thần, vô hình, hơn là tạo ra của cải vật chất thực sự cho nền kinh tế. Ở nước ta, những bộ phim được nhà nước đầu tư hàng chục tỷ đồng không nhằm mục đích thu lại vốn, làm xong đắp chiếu. Những lễ hội văn hoá hoành tráng và tốn kém chỉ để phục vụ một nhóm nhỏ công chúng địa phương và hỗ trợ chính quyền phô trương hình ảnh, hơn là tạo dựng những giá trị kinh tế thiết thực.

Lý do là chúng ta quen với việc hưởng thụ sản phẩm văn hoá giá rẻ hoặc miễn phí. Hệ thống bao cấp, tuyên truyền và những chương trình truyền hình trực tiếp triền miên đã làm thui chột thị trường văn hoá, khiến người dân mất dần thói quen và văn minh trả tiền để được hưởng thụ giá trị văn hoá cao cấp.

Lý do thứ hai là, đầu tư cho văn hoá chưa trở thành một chiến lược quốc gia, nằm trong tổng thể chiến lược phát triển kinh tế – xã hội. Chúng ta phê chuẩn Công ước Unesco 2005, trong đó “nhấn mạnh nhu cầu lồng ghép văn hoá như một yếu tố có tính chiến lược vào các chính sách phát triển quốc gia và quốc tế”, thế nhưng chưa có một chính sách cụ thể nào nhằm khuyến khích đầu tư xã hội vào văn hoá, với mục đích sử dụng văn hoá như đòn bẩy kinh tế. Các doanh nghiệp, nếu có tài trợ cho các hoạt động văn hoá, thì chỉ với mục đích là quảng bá thương hiệu của họ, chứ không phải với ý thức đầu tư gây ảnh hưởng lên thị trường bằng văn hoá. Không ít lần chúng ta bàn đến một thứ quỹ bảo trợ văn hoá, tương tự như ở Hàn Quốc hay Nhật Bản, nhưng doanh nghiệp thì chưa nhận ra lợi ích rõ rệt, cộng thêm tâm lý e ngại sự quản lý thiếu minh bạch và hiệu quả của nhà nước, nên chỉ bàn suông.

Lý do thứ ba, là sự e dè, nghi kỵ đối với tư tưởng sáng tạo mới trong văn hoá. Các cơ quan quản lý nhà nước thường rất quan ngại với những tìm tòi, thể nghiệm mới, và thường áp đặt các tiêu chuẩn công nghệ, hình thức thể hiện truyền thống để dễ quản lý và điều tiết. Dư luận xã hội cũng khó chấp nhận những ý tưởng mới lạ, có thói quen ném đá, vùi dập sáng tạo từ trong trứng nước.

Nhưng, lý do quan trọng nhất là, ý thức tôn trọng và bảo vệ tác quyền cực kỳ kém. Mặc dù có đầy đủ văn bản pháp lý bảo vệ sở hữu trí tuệ và quyền tác giả, nhưng hệ thống hành pháp kém cỏi tỏ ra hoàn toàn bất lực trước tệ ăn cắp bản quyền, sao chép, làm nhái các tác phẩm văn hoá sáng tạo. Đây sẽ là một vấn đề hết sức nan giải đối với Việt Nam, một khi Hiệp định Đối tác Xuyên Thái Bình Dương (TPP) được ký kết, bởi bảo vệ tích cực sở hữu trí tuệ và bản quyền tác giả là điều kiện tiên quyết được các nước tham gia hiệp định nhất trí.

Vậy, đâu là giải pháp tích cực để phát triển văn hoá?

Thật may, Ban Chấp hành Trung ương, Chính phủ và Bộ Văn hoá, Thể thao, Du lịch ít nhiều đã đưa ra quyết sách phát triển công nghiệp văn hoá và thị trường văn hoá. Vấn đề là phải xây dựng chiến lược phát triển công nghiệp văn hoá dựa trên nội lực thực sự của doanh nghiệp và nhu cầu phát triển của thị trường, chứ không phải dựa trên năng lực quản lý của cơ quan nhà nước. Đây là tư duy đột phá.

Vấn đề thứ hai là, phải xây dựng chiến lược phát triển công nghiệp văn hoá trên quan điểm lồng ghép với chiến lược tổng thể phát triển kinh tế, gắn liền với chiến lược xây dựng thương hiệu quốc gia. Trong xu thế truyền thông hiện đại, phát huy giá trị văn hoá là con đường hiệu quả nhất để xây dựng thương hiệu, trong khi Việt Nam có một nền văn hoá giàu bản sắc và có nhiều đặc điểm khác biệt so với phần còn lại của thế giới.

Vấn đề thứ ba là, xây dựng một chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào văn hoá, coi đó là chiến lược quốc gia để tạo dựng bàn đạp cho các ngành kinh tế khác, v.v… Trong đó, nhà nước đóng vai trò định hướng, điều tiết bằng cơ chế chính sách, cung cấp cơ sở hạ tầng và đào tạo nhân lực, còn doanh nghiệp sẽ đầu tư theo cơ chế thị trường.

Cuối cùng, vẫn là bài toán muôn thuở – xây dựng cơ chế bảo vệ quyền tác giả chủ động. Nghĩa là, thay vì hệ thống pháp luật buộc người bị vi phạm bản quyền chứng minh quyền sở hữu, thì phải bắt buộc người bị tố cáo vi phạm chứng minh không vi phạm.

Bảo vệ và phát huy giá trị văn hoá phải bằng các hành động cụ thể, chứ không chỉ là vận động ý thức đơn thuần.

Lê Quốc Vinh

Ý kiển của bạn